Daniel Niyonkuru
Gahunda y’u Rwanda n’ibihugu bitanu by’i Burayi yo kwakira abimukira batemerewe gukomeza gutura muri ibyo bihugu irimo kuzamura impaka ku burenganzira bwa muntu, umutekano n’inshingano z’ibihugu mu kurengera abantu bashaka ubuzima bushya.
Umuryango mpuzamahanga uharanira uburenganzira bwa muntu, Human Rights Watch (HRW), wanenze bikomeye iyi gahunda, uyisobanura nk’igikorwa gishobora guteza ibyago ku burenganzira bw’abazoherezwa mu Rwanda. Uyu muryango usaba ibihugu biyigizemo uruhare kongera kuyisuzuma no kuyihagarika.
Ku wa 16 Ugushyingo 2026, u Rwanda na Guverinoma za Autriche, Danimarike, u Budage, u Bugereki n’u Buholandi batangaje ko bari mu biganiro bigamije gushyiraho ikigo kizajya cyakira abantu bafatiwe ibyemezo bya nyuma byo gusubizwa mu bihugu bakomokamo cyangwa kuvanwa mu bihugu bari barimo.
Iyi gahunda izwi nka Return Hub, ikaba igamije gushakira aho abantu batagifite uburenganzira bwo kuguma mu bihugu by’i Burayi bazajya mu gihe hategurwa uko basubizwa mu bihugu bakomokamo cyangwa bagashaka ahandi bemerewe gutura.
Iyi gahunda ntigomba gufatwa nk’ireba buri wese wasabye ubuhungiro mu Burayi. Abayigenewe ni abafatiwe ibyemezo bya nyuma byo kuva muri ibyo bihugu, mu gihe abantu bagikeneye uburinzi mpuzamahanga batagomba gushyirwa muri ubwo buryo.
Human Rights Watch igaragaza impungenge
Human Rights Watch ivuga ko iyi gahunda ishobora gushyira mu kaga uburenganzira bw’abimukira, bitewe n’impungenge ifite ku iyubahirizwa ry’uburenganzira bwa muntu mu Rwanda.
Uyu muryango uvuga ko hari ibyago by’uko abazoherezwa bashobora gufungwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko, gufatwa nabi cyangwa gusubizwa mu bihugu bakomokamo, kandi bashobora kuba bahunze kubera gutotezwa cyangwa izindi mpamvu zishyira ubuzima bwabo mu kaga.
Clémentine de Montjoye, umushakashatsi mukuru wa Human Rights Watch ku mugabane wa Afurika, ni umwe mu bagaragaje imyitwarire y’uyu muryango kuri iyi gahunda ubwo yagiranaga ikiganiro n’ikinyamakuru Africa News.
HRW kandi ivuga ko ibihugu bitanu by’i Burayi bigomba kwitondera amasezerano bishaka kugirana n’u Rwanda, kuko isanga ashobora guha igihugu amafaranga n’ubushobozi byiyongera mu gihe, ku bw’ibyo ishinja u Rwanda, hari ibibazo byerekeye iyubahirizwa ry’uburenganzira bwa muntu.
Uyu muryango unenga u Rwanda ku birego byo gukandamiza cyangwa gucecekesha abenga ubutegetsi, barimo abaharanira uburenganzira bwa muntu. Unagaragaza ibirego bijyanye n’uruhare rw’igisirikare cy’u Rwanda mu gufasha umutwe wa M23 urwanira mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo. U Rwanda rwakunze guhakana ibyo birego.
HRW inavuga ko iyi gahunda ishobora kutajyana n’amahame n’amategeko agenga Umuryango w’Ubumwe bw’u Burayi mu bijyanye no gusubiza abimukira mu bihugu byabo, cyane cyane asaba ko ubufatanye nk’ubwo bushingira ku kubahiriza amategeko mpuzamahanga arengera uburenganzira bwa muntu.
U Rwanda ruvuga ko ruzaha abimukira amahitamo
Ku ruhande rw’u Rwanda, Minisitiri w’Umutekano w’Imbere mu Gihugu, Vincent Biruta, yavuze ko igihugu gifite ubushake bwo gukorana n’ibindi bihugu mu gushakira abimukira ibisubizo birengera ubuzima bwabo n’agaciro ka muntu.
Mu magambo yatangaje mu rwego rwo gusobanura uruhare rw’u Rwanda muri ubu bufatanye, yagize ati: “U Rwanda ni igihugu gisobanukiwe neza ingaruka z’ubuhunzi ndetse n’akamaro ko kurengera uburenganzira bwa muntu no guha agaciro abimukira.”
Yakomeje avuga ko u Rwanda rwiteguye gufatanya n’ibindi bihugu mu gushaka ibisubizo biha abimukira ubundi buryo bwo kurindwa no kubaho mu cyubahiro.
Ku bijyanye n’amahitamo abazoherezwa bazagira, Biruta yavuze ko bazemererwa guhitamo gusubira mu bihugu bakomokamo ku bushake, gutura mu Rwanda cyangwa kwimukira mu bindi bihugu bemerewe guturamo mu buryo bwemewe n’amategeko.
Ibi bigaragaza ko, ku ruhande rw’u Rwanda, iyi gahunda itagomba kuba uburyo bwo kwimura abantu gusa, ahubwo igomba no kubaha amahirwe yo gukomeza ubuzima bwabo.
Abimukira 100 bashobora kuzakoreshwa mu cyiciro cy’igerageza
Amakuru yatangajwe n’ibiro ntaramakuru AFP, nk’uko agaragara mu nyandiko ya Human Rights Watch, avuga ko mbere yo gutangira gahunda ku buryo bwuzuye hateganyijwe icyiciro cy’igerageza, aho ikigo kizabanza kwakira abimukira 100.
Bivugwa ko buri gihugu muri ibyo bitanu gishobora kohereza abantu 20 muri icyo cyiciro cya mbere. Icyakora, uyu mubare ni uwagaragajwe mu rwego rw’igerageza, ntusobanura umubare ntarengwa w’abazajya boherezwa mu Rwanda mu gihe kiri imbere.
Ibihugu byagaragaje ko abimukira ba mbere bashobora gutangira koherezwa mu Rwanda mu mwaka wa 2027, mu gihe ibiganiro n’imyiteguro bizaba byageze ku rwego rwo kubishyira mu bikorwa.
Haracyari ibibazo bigomba gusobanuka, birimo uburyo abazoherezwa bazacumbikirwa, igihe bazahamara, ubufasha bazahabwa n’inshingano za buri ruhande mu kubarengera.
Amasezerano y’u Rwanda n’u Bwongereza atanga isomo
Iyi si gahunda ya mbere u Rwanda rwari rugiye kugirana n’igihugu cy’u Burayi mu rwego rwo kwakira abimukira.
Mu myaka ishize, u Rwanda rwagiranye amasezerano n’u Bwongereza yari agamije kohereza mu Rwanda bamwe mu basaba ubuhungiro bari bageze muri icyo gihugu, kugira ngo ubusabe bwabo busuzumirwe mu Rwanda.
Ku wa 15 Ugushyingo 2023, Urukiko rw’Ikirenga rw’u Bwongereza rwemeje ko iyo gahunda idashobora gushyirwa mu bikorwa uko yari iteganyijwe, kubera ibyago by’uko abasaba ubuhungiro bashobora kutabona isuzumwa riboneye ry’ibibazo byabo, ndetse bakaba bashobora no gusubizwa mu bihugu bahunze aho bashobora guhura n’itotezwa.
Urukiko rwagaragaje ko hari ibyago byo kurenga ku ihame mpuzamahanga rya Non-refoulement, ribuza gusubiza impunzi cyangwa abandi bantu mu gihugu bashobora guhura n’itotezwa, iyicarubozo cyangwa ibindi byago bikomeye.
Nyuma y’icyo cyemezo, Guverinoma y’u Bwongereza yagerageje gushaka ubundi buryo bwo gushyira mu bikorwa amasezerano, ariko gahunda iza guhagarikwa burundu na Guverinoma nshya mu 2024.
Iyi mateka atuma amasezerano mashya u Rwanda rugiye kugirana n’ibihugu bitanu by’i Burayi akurikiranwa by’umwihariko, cyane cyane ku bijyanye n’uburyo uburenganzira bw’abimukira buzarindwa.
Icyizere cy’u Rwanda n’ibibazo by’abaharanira uburenganzira bwa muntu
Mu gihe u Rwanda rugaragaza ubushake bwo kugira uruhare mu gushaka ibisubizo ku kibazo cy’abimukira, Human Rights Watch yo isanga hakenewe ingamba zifatika zikumira ihohoterwa iryo ari ryo ryose ry’uburenganzira bwabo.
Ku rundi ruhande, Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Mpunzi (UNHCR) na ryo ryashimangiye akamaro ko gukoresha uburyo bw’ubuhungiro bunoze kandi butabogamye, kugira ngo umuntu wese ukeneye uburinzi mpuzamahanga atoherezwa ahantu hashobora gushyira ubuzima bwe mu kaga.
Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye rishinzwe Abimukira (IOM) na ryo ryagize uruhare mu gutanga ubumenyi n’ubufasha mu bya tekiniki ku mikorere y’iyi gahunda, harimo n’uburyo abazaba bakiriwe bazitabwaho.
Uko ibiganiro bizakomeza n’amasezerano azavamo bizagaragaza niba iyi gahunda izashobora guhuza inyungu z’ibihugu mu gucunga abimukira n’inshingano mpuzamahanga zo kurengera ubuzima, agaciro n’uburenganzira bwa muntu.